Get Adobe Flash player
-->

Szare Szeregi - kryptonim działającego w konspiracji od 27 IX 1939 do 18 I 1945 Związku Harcerstwa Polskiego. Składały się z Organizacji Harcerzy i Harcerek. W skład Naczelnictwa Szarych Szeregów wchodzili:

ksiądz J. Mauersberger - przewodniczący,

W. Opęchowska - wiceprzewodnicząca,

A. Olbramski - sekretarz generalny,

M. Wocalewska - delegatka naczelniczki harcerek,

F. Marciniak - naczelnik harcerzy.

Szare Szeregi postawiły sobie jako jeden z celów wychowanie przez walkę Organizacja Harcerek kierowana przez J. Łapińską przyjęła kryptonim Związek Koniczyn (od 1943 Bądź Gotów). Zrzeszała harcerki powyżej 16 roku życia, prowadziła działalność wychowawczą i opiekuńczą, współdziałała z Radą Główną Opiekuńczą i Polskim Czerwonym Krzyżem. Przygotowywała młodzież żeńską do pracy w służbie sanitarnej i łączności. Harcerki powyżej 18 lat kierowane były do Wojskowej Służby Kobiet i oddziałów Kedywu AK. Pod koniec wojny Organizacja Harcerek liczyła ok. 5 tys. dziewcząt.Na czele konspiracyjnej Organizacji Harcerzy stała Komenda Główna (Pasieka), jej ogniwami były: chorągwie ("ule"), hufce ("roje"), drużyny ("rodziny") i zastępy ("pszczoły"). Program Szarych Szeregów ujęto w trzech hasłach: "dziś, jutro, pojutrze" bądź "piątek, sobota, niedziela". Hasło "dziś" oznaczało okres konspiracji, "jutro" - otwartą walkę zbrojną z okupantem, "pojutrze" - pracę w wolnej Polsce. Odbudowując Szare Szeregi w terenie, Kwatera Główna przyjęła podział na Polskę centralną (Generalne Gubernatorstwo), Polskę zachodnią (ziemie wcielone do Rzeszy), Polskę wschodnią (ziemie wcielone do ZSRR). W Szarych szeregach obowiązywała ścisła konspiracja. Pomiędzy Organizacją Harcerek i Organizacją Harcerzy istniał kontakt tylko na szczeblu Naczelnictwa. Dla utrzymania tajemnicy początkowo przyjmowano do organizacji wyłącznie młodzież powyżej 17 lat, później także młodszą. Poza Szarymi Szeregami znalazły się oddziały harcerstwa pozostające od czasów przedwojennych pod wpływami Stronnictwa Narodowego. Młodzież Szarych Szeregów podzielono na trzy grupy wiekowe: najmłodsi, tzw. Zawiszacy, w wieku 12-14 lat, nie brali udziału w bezpośrednich działaniach przeciw okupantowi, byli natomiast szkoleni w ratownictwie i łączności. Zespoły starszych chłopców (skautów), w wieku 15-17 lat, tworzyły Bojowe Szkoły (BS), w których prowadzono szkolenie wojskowe i przygotowywano do służby w oddziałach rozpoznawczych, zwiadowczych, łączności oraz pocztach dowódców różnych szczebli. Harcerze BS brali udział w walce konspiracyjnej w Organizacji Małego Sabotażu Wawer (od 1941 Wawer-Palmiry) prowadząc propagandę wśród ludności polskiej (np. zdjęcie tablicy niemieckiej z pomnika Kopernika w Warszawie, zwalczanie chodzenia do kin, malowanie kotwic na murach). Uczestniczyli w akcjach N i Gdańsk, zajmowali się wywiadem i zbieraniem informacji, przekazywanych ZWZ-AK i in. organizacjom podziemnym. Zespoły skupiające młodzież powyżej 18 lat tworzyły Grupy Szturmowe (GSz) pełniące służbę dywersyjną (wysadzanie mostów, pociągów, uwalnianie więźniów). W wyniku porozumienia Naczelnika Szarych Szeregów F. Marciniaka z komendantem Kierownictwa Dywersji AK E. Fieldorfem, GSz stały się oddziałami Kedywu. Pierwszą akcją bojową GSz było wysadzenie torów kolejowych pod Kraśnikiem, w ramach akcji Wieniec II, w noc sylwestrową 1942-1943. Na przełomie sierpnia i września 1943 z warszawskich GSz utworzono podległy Kedywowi batalion Zośka. GSz wykonały szereg akcji dywersyjno-sabotażowych, przeprowadziły wiele zamachów na wysokich funkcjonariuszy SS i policji. Wykonywaniem zamachów zajmowała się III kompania batalionu Zośka, nosząca kryptonim Agat, później Pegaz. Żołnierze Zośki dokonali kilkunastu akcji sabotażowo-dywersyjnych na liniach kolejowych, spalili 5 samolotów na lotnisku Bielany (5 maja 1944), uczestniczyli w odbijaniu więźniów ze szpitala Jana Bożego (29 czerwca 1944). Batalion Zośka, w sile 3 kompanii, plutonu kobiecego służby sanitarnej i łączności oraz wydzielonego zespołu sanitarnego, razem ok. 420 żołnierzy, wziął udział w powstaniu warszawskim (1944), walcząc w zgrupowaniu Radosław na Woli, Starym Mieście i Czerniakowie. Stracił ok. 300 osób - zabitych i zaginionych. W skład batalionu Zośka wchodziły 3 kompanie, po 3 plutony każda. Dowódca porucznik harcmistrz R. Białous, pseudonim Jerzy. 3 kompania Agat (antygestapo, później Pegaz - przeciwgestapo), tylko formalnie wchodząca w skład Zośki, była przeznaczona do akcji specjalnych przeciwko gestapo i posiadała własne dowództwo. Z czasem z 3 kompanii utworzono odrębny batalion Kedywu Parasol. Dziełem harcerzy z Agata był m.in. zamach na F. Kutscherę - szefa policji i SS dystryktu warszawskiego.

Od listopada 1941 działała zorganizowana przez Szare Szeregi szkoła podchorążych Agricola, którą ukończyło ok. 320 harcerzy. Szare Szeregi podejmowały wielokierunkowe akcje oświatowo-wychowawcze i opiekuńcze, organizowały komplety tajnego nauczania, zespoły samokształceniowe, dyskusyjne itp. Drużyny Z prowadziły pocztę polową. W czasie powstania warszawskiego (1944) w zgrupowaniu Radosław walczyły 3 bataliony Szarych Szeregów: Zośka, Parasol i Wigry oraz plutony GSz. Najmłodsi Zawiszacy zapewniali łączność walczącym oddziałom oraz stanowili większość obsady osobowej powstańczej poczty polowej. Dziewczęta z Organizacji Harcerek pracowały w służbie sanitarnej i łączności. Poza Warszawą Szare Szeregi aktywnie działały m.in. w: Radomiu, Gdyni, Krakowie i na Śląsku. Ogółem Organizacja Harcerzy przed sierpniem 1944 liczyła ok. 9 tys. członków. Obowiązki Naczelnika Kwatery Głównej Szarych Szeregów (Pasieki) pełnili: F. Marciniak Szary (27 IX 1939 - 6 V 1943), S. Broniewski Orsza (do 3 X 1944), L. Marszałek Adam (do 18 I 1945). Komenda Główna i poszczególne chorągwie wydawały liczne tajne broszury, materiały szkoleniowe i pisma, m.in.: Zródło (1940-1942), Drogowskaz (1942), Wigry (1942-1943), Pismo Młodych (1943), Brzask (1944). Organizacja Małego Saborażu Wawer konspiracyjna organizacja młodzieżowa z lat 1940-1944, założona w Warszawie przez działaczy harcerskich, podporządkowana Komendzie Głównej Związku Walki Zbrojnej. Stawiała sobie za cel podtrzymywanie na duchu ludności stolicy przez prowadzenie propagandy antyhitlerowskiej i zwalczanie propagandy niemieckiej. Nazwę przyjęła od miejsca egzekucji dokonanej 26-27 grudnia 1939 na 107 Polakach w Wawrze.W 1941 połączyła się z konspiracyjną organizacją młodzieżową Palmiry o podobnym profilu zadań. Po połączeniu przyjęto wspólną nazwę Wawer-Palmiry. Dowódcą był A. Kamiński, pseudonim Dąbrowski. Wawer liczył ok. 500 członków, z czego blisko połowę stanowili harcerze z Szarych Szeregów. Prowadził akcję propagandową, polegającą na umieszczaniu antyniemieckich napisów, symboli Polski Walczącej , zrywaniu niemieckich plakatów i flag, gazowaniu kin, w których wyświetlane były propagandowe filmy, niszczeniu wystaw ze zdjęciami i symbolami hitlerowskimi itp. Do najgłośniejszych akcji Wawra należało usunięcie przez A. Dawidowskiego niemieckiego napisu z warszawskiego pomnika M. Kopernika oraz wydrukowanie i rozprowadzenie dodatku nadzwyczajnego do wydawanego przez władze okupacyjne Nowego Kuriera Warszawskiego, który zawierał aktualne wiadomości z walk Wojska Polskiego na Zachodzie. W czasie powstania warszawskiego członkowie Wawra walczyli w batalionie Kiliński oraz w oddziałach zgrupowania Radosław.

Image